Ο κόσμος που περνά μέσα από εμάς

Ίσως το πιο δύσκολο πράγμα μπροστά στην αδικία δεν είναι να κοιτάξουμε εκείνον που την προκαλεί. Είναι να βρούμε το σημείο στο οποίο ο ίδιος κόσμος που καταγγέλλουμε εξακολουθεί να περνά μέσα από εμάς.

Υπάρχουν εποχές στις οποίες ο άνθρωπος αισθάνεται ότι κάτι δεν πηγαίνει απλώς λάθος, αλλά ότι το ίδιο το μέτρο έχει χαθεί.

Βλέπει ανθρώπους να εργάζονται όλο και περισσότερο και να δυσκολεύονται να ζήσουν αξιοπρεπώς. Βλέπει την ανασφάλεια να απλώνεται, τον πλούτο να συγκεντρώνεται, την απόσταση ανάμεσα σε εκείνον που αποφασίζει και σε εκείνον που υφίσταται την απόφαση να μεγαλώνει.

Κοιτάζει την πολιτική και απογοητεύεται. Αλλάζουν κυβερνήσεις, αλλάζουν πρόσωπα, εμφανίζονται νέες υποσχέσεις και νέες φωνές. Κι όμως, πολλές φορές, οι ίδιες συμπεριφορές επιστρέφουν με διαφορετικά ονόματα.

Κάπου εκεί γεννιέται μια βαθύτερη απογοήτευση.

Ίσως το πρόβλημα να μην είναι απλώς ότι μοιάζει να κυβερνούν οι λάθος άνθρωποι.

Ίσως υπάρχει κάτι που τους γεννά.

Και αυτή η σκέψη είναι πολύ πιο δύσκολη από την προηγούμενη, γιατί όσο το πρόβλημα βρίσκεται αποκλειστικά «εκεί έξω», εμείς μπορούμε να παραμένουμε αθώοι παρατηρητές του. Μπορούμε να θυμώνουμε μαζί του χωρίς να χρειάζεται να αλλάξουμε τίποτε μέσα μας.

Η εύκολη θέση του αθώου

Είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε την απληστία όταν εκφράζεται σε εκατομμύρια. Είναι δυσκολότερο να την αναγνωρίσουμε όταν ζητά το κάτι παραπάνω για εμάς.

Είναι εύκολο να καταδικάσουμε την ευνοιοκρατία όταν ένας πολιτικός διορίζει τους δικούς του ανθρώπους. Είναι δυσκολότερο όταν κάποιος μας λέει:

«Ξέρω έναν άνθρωπο. Μπορώ να βάλω το παιδί σου μπροστά».

Τότε η ίδια αρχή εμφανίζεται με διαφορετικό πρόσωπο.

Δεν ονομάζεται πια αδικία.

Ονομάζεται φροντίδα.

«Θέλω απλώς να βοηθήσω το παιδί μου».

Και πράγματι θέλουμε να το βοηθήσουμε. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται εκεί. Το πρόβλημα αρχίζει όταν, για να βοηθήσω το δικό μου παιδί, παύω να βλέπω το παιδί του άλλου.

Όταν απαιτώ από την κοινωνία αξιοκρατία, αλλά ζητώ εξαίρεση για εμένα.

Όταν απαιτώ από τους ισχυρούς να υποτάξουν το συμφέρον τους στο κοινό καλό, αλλά θεωρώ αυτονόητο ότι εγώ θα υπηρετήσω πρώτα το δικό μου.

Δεν σημαίνει αυτό ότι ένας άνθρωπος που κάνει μια μικρή παράκαμψη είναι ίδιος με έναν άνθρωπο που καταχράται μεγάλη εξουσία. Οι πράξεις δεν είναι ίσες, οι συνέπειες δεν είναι ίδιες και η ευθύνη δεν είναι ίδια.

Η αρχή όμως που κινεί τις δύο πράξεις μπορεί να έχει συγγένεια.

Και τότε το μεγάλο πρόβλημα γίνεται χρήσιμο.

Γίνεται ένας μεγεθυντικός φακός.

Βλέπουμε έξω από εμάς μια συμπεριφορά τόσο διογκωμένη, ώστε ίσως μπορέσουμε επιτέλους να αναγνωρίσουμε τη μικρότερη εκδοχή της μέσα στη δική μας ζωή.

Μήπως απαιτώ δικαιοσύνη μόνο όταν η δικαιοσύνη δεν μου κοστίζει;

Μήπως ονομάζω κατάχρηση την εξουσία του άλλου και δικαίωμα τη δική μου;

Μήπως εκεί όπου είμαι εγώ ο ισχυρότερος, στο σπίτι, στη δουλειά, σε μια σχέση ή απέναντι σε κάποιον που με χρειάζεται, συμπεριφέρομαι πολύ διαφορετικά;

Ό,τι συμβαίνει μέσα μας δεν μένει μόνο μέσα μας

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη βαθύτερο.

Συχνά φανταζόμαστε τον άνθρωπο σαν μια κλειστή μονάδα.

Εγώ βρίσκομαι εδώ. Εσύ βρίσκεσαι εκεί.

Για να σε επηρεάσω πρέπει να σου μιλήσω, να σε αγγίξω ή να κάνω κάτι συγκεκριμένο προς εσένα.

Η καθημερινή ζωή όμως δεν μοιάζει να λειτουργεί τόσο ξεκάθαρα.

Για παράδειγμα, μια γυναίκα φτάνει σε ένα περίπτερο, είναι ήδη εκνευρισμένη από κάτι που συνέβη λίγη ώρα πριν στο σπίτι της. Ο περιπτεράς δεν γνωρίζει τίποτε γι’ αυτό. Ο άνθρωπος δίπλα της δεν έχει καμία σχέση με αυτό.

Κι όμως, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, κάτι αλλάζει.

Δυο κουβέντες βγαίνουν απότομα. Το βλέμμα σκληραίνει. Η φωνή αποκτά ένταση. Ο περιπτεράς σφίγγεται και κάποιος δίπλα ενοχλείται. Η επόμενη απάντηση βγαίνει λίγο πιο κοφτή.

Μια κατάσταση που ξεκίνησε κάπου αλλού έχει ήδη αποκτήσει συνέχεια ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν γνωρίζονται.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε ότι η γυναίκα «έβγαζε πολύ άσχημη ενέργεια».

Η επιστήμη μιλά για «συναισθηματική μετάδοση». Μελετά πώς μιμούμαστε ασυνείδητα εκφράσεις και κινήσεις και πώς η διάθεση αλλάζει μέσα σε μια ομάδα. Πειράματα δείχνουν ότι η διάθεση ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει τόσο τους γύρω του όσο και τη συνεργασία τους.[1]

Δεν χρειάζεται όμως να γνωρίζουμε τον επιστημονικό όρο για να αναγνωρίζουμε την εμπειρία.

Όλοι έχουμε μπει σε έναν χώρο και έχουμε αισθανθεί ότι κάτι είναι βαρύ, πριν ακόμη μάθουμε τι συνέβη. Όλοι έχουμε συναντήσει έναν άνθρωπο ήρεμο και, χωρίς κάποια ιδιαίτερη κουβέντα, έχουμε αισθανθεί λίγο πιο ήρεμοι κοντά του.

Αυτό που συμβαίνει μέσα μας δεν είναι πάντοτε μόνο δικό μας.

Γίνεται μέρος αυτού που συμβαίνει ανάμεσά στους ανθρώπους.

Πού τελειώνει ο άνθρωπος;

Υπάρχει εδώ ένα πιο παράξενο ερώτημα.

Πού ακριβώς τελειώνει ένας άνθρωπος; Στο σώμα του; Στο δέρμα του;

Από καθαρά φυσική άποψη, η ηλεκτρική δραστηριότητα της καρδιάς δημιουργεί ένα εξαιρετικά ασθενές μαγνητικό πεδίο, μετρήσιμο έξω από το σώμα. Κοντά στο στήθος, η έντασή του βρίσκεται περίπου στα 50 έως 100 πικοτέσλα (pT).[2]

Το πεδίο αυτό είναι πραγματικό και μετρήσιμο.

Δεν είναι πάντοτε αυτό που βλέπουμε με τα μάτια μας το πραγματικό όριο ενός φυσικού συστήματος.

Σε διαφορετικό επίπεδο, οι εσωτερικές παραδόσεις περιγράφουν τον άνθρωπο ως μέρος μιας ευρύτερης ενότητας και θέτουν ένα πολύ βαθύτερο ερώτημα:

Μήπως ο διαχωρισμός που βιώνουμε μεταξύ μας είναι περισσότερο φαινομενικός απ’ όσο νομίζουμε;

Ακόμη κι αν αφήσουμε στην άκρη κάθε εσωτερική ερμηνεία, μελέτες έχουν παρατηρήσει ότι, όταν άνθρωποι αλληλεπιδρούν, ο καρδιακός ρυθμός, η αναπνοή και η αγωγιμότητα του δέρματος, δηλαδή οι μικρές μεταβολές της εφίδρωσης, μπορούν να συγχρονίζονται.[3]

Σε πείραμα με 152 συμμετέχοντες, ο συγχρονισμός στις αντιδράσεις του δέρματος συνδέθηκε με μεγαλύτερη επιτυχία στη συνεργασία.[4]

Οι άνθρωποι, λοιπόν, δεν συναντιόμαστε μόνο στο επίπεδο των λέξεων ή των λόγων που ανταλλάσσουμε μεταξύ μας.

Ο ένας συμμετέχει στην κατάσταση του άλλου περισσότερο απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε.

Και τότε το ερώτημα αλλάζει.

Τι θα άλλαζε στη ζωή μου αν ο άνθρωπος απέναντί μου δεν ήταν τελικά τόσο ξένος προς εμένα όσο έχω μάθει να πιστεύω;

Τι θα άλλαζε αν ο θυμός μου, ο φόβος μου, η καλοσύνη μου και η ηρεμία μου γίνονταν, με τρόπους φανερούς ή αφανείς, μέρος του κόσμου των άλλων;

«Αγαπάτε τους εχθρούς σας»

Μέσα από αυτό το πρίσμα, μια από τις πιο δύσκολες φράσεις των Ευαγγελίων αποκτά διαφορετικό βάθος:

Δεν λέει απλώς να μην βλάψουμε τους εχθρούς μας.

Δεν λέει απλώς να τους ανεχτούμε.

Λέει να τους αγαπήσουμε.

Γιατί;

Όσο απαντώ στο μίσος με μίσος, το μεταφέρω πέρα από τον άνθρωπο που το δημιούργησε. Η πληγή γίνεται θυμός, ο θυμός επιθυμία ανταπόδοσης, κι έτσι συνεχίζω εγώ την αλυσίδα.

Αν όμως συναντήσω την εχθρότητα χωρίς να γίνω φορέας της, η αλυσίδα αλλάζει πορεία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδεχτώ την αδικία. Μπορώ να αντισταθώ, να προστατεύσω, να καταγγείλω, να απαιτήσω λογοδοσία ή να απομακρυνθώ από έναν άνθρωπο που δρα καταστροφικά.

Η αγάπη δεν απαιτεί να σταματήσουμε να διακρίνουμε το σωστό από το λάθος.

Απαιτεί κάτι ίσως δυσκολότερο.

Να μη χρειαστεί να μισήσω τον άνθρωπο για να σταματήσω την πράξη του.

Η φράση αυτή μπορεί να διαβαστεί και πέρα από τη θρησκευτική της προέλευση. Η αγάπη παύει να είναι μια ασφαλής, αφηρημένη ιδέα όταν καλείται να περάσει μέσα από τη συνάντηση με έναν δύσκολο άνθρωπο.

Αν δεν αφήνει κανένα ίχνος στον τρόπο που τον αντιμετωπίζουμε, ίσως αγαπάμε περισσότερο την ιδέα της αγάπης παρά την ίδια την αγάπη…

Η αδικία ως καθρέφτης

Τότε ίσως αρχίσουμε να κοιτάζουμε διαφορετικά την κοινωνική αδικία. Όχι για να τη δικαιολογήσουμε ή να κατηγορήσουμε κάποιον. Η αδικία παραμένει αδικία. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε την ίδια λογική όταν εμφανίζεται, σε μικρότερη κλίμακα, στη δική μας ζωή.

Όταν κάποιος εργάζεται για εμένα, τηρώ όσα συμφωνήσαμε και τον πληρώνω στην ώρα του ή ζητώ συνεχώς κάτι παραπάνω επειδή ξέρω ότι χρειάζεται τη δουλειά;

Όταν στο σπίτι οι δουλειές και η φροντίδα πέφτουν διαρκώς στον ίδιο άνθρωπο, το θεωρώ αυτονόητο ή αναλαμβάνω έμπρακτα το μερίδιό μου;

Όταν ένας σερβιτόρος, ένας διανομέας ή ένας υπάλληλος κάνει ένα λάθος, του μιλώ με τον σεβασμό που απαιτώ για εμένα ή ξεσπώ πάνω του επειδή ξέρω ότι δεν μπορεί εύκολα να μου απαντήσει;

Αυτές οι πράξεις δεν είναι ίσες με μια μεγάλη κοινωνική αδικία. Δεν έχουν το ίδιο μέγεθος ούτε τις ίδιες συνέπειες. Μπορούν όμως να υπηρετούν την ίδια λογική: εκείνος που έχει περισσότερη δύναμη κρατά το όφελος και μεταφέρει το κόστος σε εκείνον που έχει λιγότερη.

Ο καθρέφτης δεν μας λέει ότι είμαστε ίδιοι με τους ανθρώπους που καταγγέλλουμε. Μας ζητά να δούμε τι κάνουμε με τη μικρή δύναμη που περνά καθημερινά από τα χέρια μας.

Όταν κοιτάζουμε μόνο το μεγάλο άδικο του κόσμου, οι μικρές αδικίες που περνούν από τα δικά μας χέρια μένουν εύκολα αόρατες.

Εκεί όπου σταματά η αλυσίδα

Το μεγαλύτερο πρόβλημα με την αδικία ίσως δεν είναι μόνο ότι μας πληγώνει.

Είναι ότι μπορεί να μας εκπαιδεύσει να της μοιάσουμε.

Ο άνθρωπος που ζει μέσα σε ένα άδικο σύστημα αρχίζει εύκολα να σκέφτεται:

«Αφού όλοι έτσι κάνουν, θα το κάνω κι εγώ».

«Αφού κανείς δεν ενδιαφέρεται, γιατί να ενδιαφερθώ εγώ;»

«Αφού ο τίμιος είναι ο χαμένος, θα είμαι ανόητος αν μείνω τίμιος».

Και τότε το σύστημα έχει πετύχει κάτι βαθύτερο από το να μας αδικήσει.

Μας έχει κάνει φορείς του.

Εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της εσωτερικής αντίστασης.

Όχι να πιστεύω ότι απλά με μια θετική σκέψη θα αλλάξω τον κόσμο.

Αλλά να αρνηθώ να επιτρέψω στον κόσμο, όπως είναι σήμερα, να αποφασίσει ολοκληρωτικά τι άνθρωπος θα γίνω εγώ.

Να μπορέσω να πω:

«Αυτό έφτασε σε εμένα. Δεν είναι υποχρεωτικό να φύγει από εμένα με την ίδια μορφή».

Ο θυμός μπορεί να μεταμορφωθεί πριν φτάσει στον επόμενο, η περιφρόνηση να σταματήσει και η αδικία να με κάνει πιο προσεκτικό απέναντι στις δικές μου αδικίες.

Τότε η εσωτερική εργασία παύει να είναι μια ιδιωτική πνευματική άσκηση. Γίνεται κοινωνικό γεγονός.

Και το ίδιο ισχύει προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Πειράματα συνεργασίας δείχνουν ότι μια πράξη συνεργασίας μπορεί να επηρεάσει το πώς ο αποδέκτης συμπεριφέρεται αργότερα σε άλλους. Σε ορισμένες συνθήκες, η επίδραση συνεχίστηκε πέρα από την πρώτη επαφή.[5]

Όπως μπορεί να ταξιδεύει ο θυμός, μπορεί να ταξιδεύει και η συνεργασία.

Όπως μπορεί να μεταδίδεται η περιφρόνηση, μπορεί να μεταδίδεται και ο σεβασμός.

Δεν γνωρίζουμε μέχρι πού φτάνει αυτό που βγάζουμε στον κόσμο.

Γνωρίζουμε όμως ότι πολύ συχνά δεν σταματά στον πρώτο άνθρωπο που συναντάμε.

Η ελπίδα που δεν αναβάλλεται

Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι όλα αυτά είναι πολύ μικρά απέναντι στο μέγεθος του προβλήματος.

Τι αλλάζει επειδή ένας άνθρωπος συγκράτησε έναν θυμό; Τι αλλάζει επειδή ένας εργοδότης φέρθηκε δίκαια; Τι αλλάζει επειδή ένας πατέρας αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει μια γνωριμία;

Ίσως να μην αλλάζει ολόκληρος ο κόσμος εκείνη τη στιγμή.

Αλλά αλλάζει ο κόσμος ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.

Για το παιδί που δεν θα δεχτεί έναν θυμό που δεν του ανήκει, η διαφορά έχει γεύση αγάπης. Για τον εργαζόμενο που δεν θα αδικηθεί, είναι ευγνωμοσύνη. Για τον άνθρωπο που θα βρει μπροστά του κατανόηση εκεί όπου περίμενε άλλη μία επίθεση, είναι πραγματική.

Δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε όλες τις συνέπειες μιας πράξης. Αυτή όμως είναι μια ελπίδα που δεν περιμένει κάποιον άλλον να αλλάξει τον κόσμο. Αρχίζει στο σημείο όπου ο κόσμος φτάνει σε εμάς και αποφασίζουμε τι θα αφήσουμε να συνεχιστεί.

Ας επιστρέψουμε για μια τελευταία φορά στη μικρή εκείνη σκηνή.

Η γυναίκα εξακολουθεί να έχει το πρόβλημά της. Ο περιπτεράς εξακολουθεί να έχει τη δύσκολη ημέρα του. Στα νέα της ημέρας η οικονομία δεν διορθώθηκε. Η μεγάλη αδικία για την οποία όλοι μιλάνε παραμένει.

Ο περιπτεράς όμως μπορεί, πριν μιλήσει στον επόμενο, να καταλάβει ότι εκείνος δεν ευθύνεται για αυτό που ξαφνικά αισθάνθηκε.

Και να του μιλήσει διαφορετικά, να μη θυμώσει και αυτός.

Τίποτε θεαματικό δεν συνέβη.

Κανένας δεν θα γράψει γι’ αυτό.

Κανένας δείκτης δεν θα το καταγράψει.

Ο κόσμος δεν έγινε παράδεισος.

Αλλά εκεί, σε ένα σχεδόν αόρατο σημείο του, έπαψε για μια στιγμή να αναπαράγει αυτό που ήταν.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η μεγαλύτερη ευθύνη που μας απομένει.

Όχι να πιστέψουμε ότι κρατάμε ολόκληρο τον κόσμο στα χέρια μας.

Αλλά να καταλάβουμε ότι ένα μικρό μέρος του περνά συνεχώς από μέσα μας.

Και κάθε φορά που περνά, κάτι από εμάς προστίθεται σε αυτό.

Ο κόσμος φτάνει σε εμάς όπως είναι.

Το ερώτημα είναι αν θα φύγει από εμάς ακριβώς ο ίδιος.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

[1] Barsade, S. G. (2002). The Ripple Effect: Emotional Contagion and Its Influence on Group Behavior. Administrative Science Quarterly, 47(4), 644-675.

[2] Roth, B. J. (2024). The Magnetocardiogram. Biophysics Reviews. Μετρήσεις της μαγνητικής δραστηριότητας της καρδιάς δείχνουν πεδία της τάξης δεκάδων πικοτέσλα κοντά στο ανθρώπινο σώμα.

[3] Palumbo, R. V. et al. (2017). Interpersonal Autonomic Physiology: A Systematic Review of the Literature. Personality and Social Psychology Review, 21(2), 99-141.

[4] Behrens, F. et al. (2020). Physiological Synchrony Is Associated with Cooperative Success in Real-Life Interactions. Scientific Reports, 10, 19609.

[5] Fowler, J. H. & Christakis, N. A. (2010). Cooperative Behavior Cascades in Human Social Networks. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(12), 5334-5338.