Ο Θεός που... ζηλεύει;

Υπάρχουν κείμενα που πολλοί από εμάς έχουμε μάθει να απορρίπτουμε πριν ακόμη τα διαβάσουμε.

Η Βίβλος είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για κάποιους θυμίζει κανόνες, ενοχή και έναν Θεό που απαιτεί υπακοή. Για άλλους είναι ένα ιερό βιβλίο που δεν επιτρέπεται να αμφισβητηθεί. Και στις δύο περιπτώσεις, κάποιος έχει ήδη αποφασίσει για εμάς τι πρέπει να σημαίνει.

Ίσως όμως η πιο υπάκουη στάση απέναντι στη θρησκεία να μην είναι ούτε η τυφλή πίστη ούτε η εύκολη απόρριψη.

Ίσως να είναι να επιστρέψουμε στις ίδιες τις λέξεις και να τις διαβάσουμε μόνοι μας, χωρίς φόβο, αλλά και χωρίς την ανάγκη να τις κάνουμε πιο ακίνδυνες απ’ όσο πραγματικά είναι.

Σε ένα από τα αρχαιότερα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης, ο Θεός αποδίδει στον εαυτό του έναν χαρακτηρισμό που δύσκολα ταιριάζει με την ήρεμη και πατρική εικόνα που συνήθως έχουμε γι’ αυτόν:

Σε σύγχρονη απόδοση:

«Δεν θα προσκυνήσετε άλλον θεό, γιατί ο Κύριος, του οποίου το όνομα είναι “Ζηλωτής”, είναι Θεός ζηλωτής.»

Ο Θεός δεν ονομάζεται εδώ μόνο αγαθός, σοφός, δίκαιος ή παντοδύναμος.

Ονομάζεται ζηλωτής.

Η λέξη δηλώνει εκείνον που είναι γεμάτος ζήλο, που απαιτεί πίστη και δεν ανέχεται αντίζηλο. Η αρχαία ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα δεν κρύβει αυτή τη δύσκολη εικόνα. Δεν γράφει απλώς ότι ο Θεός «επιθυμεί την αφοσίωση» όπως νεώτερες μεταφράσεις. Τον ονομάζει καθαρά Θεό ζηλωτή.

Αλλά τι μπορεί να σημαίνει αυτό;

Είναι ο Θεός ζηλιάρης;

Όπως ίσως εύστοχα σε μια από τις πιο επίσημες μεταφράσεις στην αγγλική γλώσσα ερμηνεύτηκε;

Μια λέξη που μας δυσκολεύει

Σπάνια κάποιος θα μας μιλήσει για έναν Θεό που ζηλεύει.

Είναι πολύ πιο εύκολο να Τον φανταστούμε σαν έναν καλό πατέρα που προστατεύει τα παιδιά Του. Σαν μια ήρεμη δύναμη που συγχωρεί, θεραπεύει και περιμένει υπομονετικά την επιστροφή μας.

Η ζήλια, αντίθετα, μας θυμίζει κάτι ανθρώπινο και πολλές φορές σκοτεινό.

Τον φόβο μήπως χάσουμε εκείνον που αγαπάμε, την καχυποψία, την ανάγκη να ελέγχουμε τον άλλον και την επιθυμία να μας ανήκει.

Η ανθρώπινη ζήλια μπορεί πράγματι να γίνει άδικη και πνιγηρή. Μπορεί να μεταμορφώσει την αγάπη σε φυλακή.

Ίσως όμως η ζήλια να κρύβει μέσα της και κάτι άλλο, κάτι που προηγείται της παραμόρφωσης της, της ζήλιας ως ελάττωμα.

Την αίσθηση ότι υπάρχουν σχέσεις που απαιτούν ο ένας από τον άλλον αφοσίωση, παράδοση όλου αυτού που Είναι.

Ο ερωτευμένος, για να το πούμε λαϊκά, δεν δέχεται ψύλλο στον κόρφο του.

Για παράδειγμα, δεν παραμένει αδιάφορος όταν κάποιος τρίτος προσπαθεί να μπει στο κέντρο της σχέσης του. Όχι απαραίτητα επειδή θέλει να εξουσιάζει το ταίρι του, αλλά επειδή γνωρίζει πως ορισμένες ενώσεις χρειάζονται έναν χώρο ιδιαίτερο, μυστικό και αποκλειστικό.

Ένας άνθρωπος μπορεί να αγαπά τους γονείς του, τα παιδιά του, τους φίλους του και ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ο ερωτικός δεσμός όμως ζητά κάτι διαφορετικό: μια μοναδική θέση.

Δεν είναι ζήλια κτήσης, αλλά ζήλος διαθήκης.

Η Διαθήκη που είχε μόλις πληγωθεί

Ο λόγος του Θεού δεν εμφανίζεται τυχαία στη βιβλική ιστορία.

Λίγο νωρίτερα, ο λαός του Ισραήλ είχε κατασκευάσει το χρυσό μοσχάρι. Ενώ ο Μωυσής βρισκόταν ακόμη στο όρος, οι άνθρωποι ζήτησαν να φτιάξουν έναν θεό που θα μπορούσαν να δουν, να αγγίξουν και να τοποθετήσουν μπροστά τους.

Ο Μωυσής κατέβηκε από το βουνό και έσπασε τις πλάκες της Διαθήκης.

Στο κεφάλαιο 34 οι πλάκες δίνονται ξανά. Η σχέση ανανεώνεται. Και ακριβώς μέσα σε αυτή την ανανέωση ακούγεται η προειδοποίηση:

«Δεν θα προσκυνήσεις άλλον θεό.»

Η θεϊκή ζήλια δεν εμφανίζεται λοιπόν σαν μια τυχαία έκρηξη θυμού. Εμφανίζεται μέσα σε μια σχέση που είχε μόλις προδοθεί και τώρα προσπαθούσε να ξαναγεννηθεί.

Το χρυσό μοσχάρι δεν ήταν απλώς ένα μεταλλικό άγαλμα.

Ήταν ένας αντίζηλος.

Κάτι κατασκευασμένο από τον άνθρωπο, το οποίο ο άνθρωπος τοποθέτησε στη θέση Εκείνου που δεν μπορούσε να κατασκευάσει, να περιορίσει ή να ελέγξει. Εκείνου που είχε ξεχάσει...

Ίσως γι’ αυτό η βιβλική ειδωλολατρία δεν αφορά μόνο το να γονατίσει κανείς μπροστά σε ένα άγαλμα.

Αφορά οτιδήποτε παίρνει μέσα μας τη θέση του ύψιστου.

Ίσως γι’ αυτό η βιβλική ειδωλολατρία δεν αφορά μόνο το να γονατίσει κανείς μπροστά σε ένα άγαλμα.

Είδωλο μπορεί να γίνει οτιδήποτε καταλαμβάνει μέσα μας τη θέση του ύψιστου: η εικόνα που θέλουμε να παρουσιάζουμε στους άλλους, τα χρήματα, η ασφάλεια, η εξουσία, η ανάγκη να μας θαυμάζουν ή η πεποίθηση ότι πρέπει πάντοτε να έχουμε δίκιο.

Τίποτε από αυτά δεν είναι αναγκαστικά κακό από μόνο του. Γίνεται όμως είδωλο όταν παύει να υπηρετεί τη ζωή και αρχίζει να απαιτεί να υπηρετούμε εμείς εκείνο, όταν οι επιλογές, οι φόβοι και οι σχέσεις μας περιστρέφονται γύρω του.

Τη θέση που κανονικά ανήκει στην Αλήθεια.

Η φύση έχει όρους

Κοιτάζοντας γύρω μας, βλέπουμε ότι η φύση δεν επιτρέπει σε όλα να συμβούν με οποιονδήποτε τρόπο.

Δεν είναι πάντοτε θέμα κορεσμού, ποσότητας ή χρόνου. Άλλοτε χρειάζεται να ξεπεραστεί ένα όριο. Άλλοτε απαιτείται η σωστή αναλογία. Άλλοτε δύο στοιχεία πρέπει να έχουν την κατάλληλη συγγένεια.

Η πραγματικότητα έχει όρους, έχει μια νομοτέλεια που ακολουθεί.

Ένας σπόρος μπορεί να περιέχει μέσα του τη δυνατότητα ενός ολόκληρου δέντρου, αλλά δεν αρκεί να υπάρχει. Χρειάζεται νερό, οξυγόνο και κατάλληλη θερμοκρασία. Μπορεί να παραμείνει για πολύ καιρό κλειστός, κρατώντας μέσα του τη ζωή, χωρίς αυτή η ζωή να φανερωθεί ποτέ παρά μόνο όταν συναντηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ανοίγει το περίβλημά του και ξεκινά η βλάστηση.

Το ίδιο συμβαίνει με τη φωτιά. Για να γεννηθεί και να παραμείνει ζωντανή, χρειάζεται καύσιμη ύλη, θερμότητα και οξυγόνο. Αν αφαιρεθεί ένα από αυτά, η φλόγα σβήνει.

Η φωτιά δεν τιμωρεί εκείνον που της στερεί το οξυγόνο, απλώς δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς αυτό.

Και μια χημική αντίδραση δεν πραγματοποιείται πάντοτε μόνο και μόνο επειδή τα υλικά βρίσκονται κοντά το ένα στο άλλο. Συχνά χρειάζεται να ξεπεραστεί ένα ορισμένο όριο ενέργειας, ώστε να σπάσουν οι παλιοί δεσμοί και να σχηματιστούν νέοι. Δεν αρκεί η γειτνίαση, χρειάζεται μεταβολή, συμμετοχή και κάποτε ενέργεια σε τέτοια ποσότητα για να γεννηθεί κάτι νέο, μια εικόνα που ίσως μας θυμίζει το πάθος του έρωτα.

Το νερό και το λάδι

Το νερό και το λάδι μπορούν να βρεθούν στο ίδιο ποτήρι, να αγγίζουν το ένα το άλλο και, αν τα ανακατέψουμε με δύναμη, να φαίνονται για λίγο ενωμένα. Όταν όμως τα αφήσουμε ήσυχα, χωρίζονται ξανά.

Η χημεία εξηγεί το φαινόμενο μέσα από τη διαφορετική δομή των μορίων τους. Το νερό και το λάδι δεν αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με τρόπο που να τα κάνει ένα σταθερό, ενιαίο μείγμα. Έτσι σχηματίζουν ξεχωριστά στρώματα.

Η εικόνα είναι απλή, και μπορεί να μας εμπνεύσει.

Το να βρίσκονται δύο πράγματα στον ίδιο χώρο δεν σημαίνει ότι έχουν ενωθεί. Έτσι και το να μιλά κανείς για τον Θεό ή να προσεύχεται κάποιες στιγμές δεν σημαίνει ότι Του έχει παραδώσει το κέντρο της ζωής του. Ακόμη και το να αποδέχεται ότι γύρω μας υπάρχει πνεύμα και φως δεν σημαίνει ότι αυτό το φως έχει ήδη γίνει ζωντανή πραγματικότητα μέσα μας.

Μπορεί να έχουμε τον Θεό σε ένα μέρος της καρδιάς μας και δίπλα Του να έχουμε τοποθετήσει πολλούς άλλους μικρούς θεούς: την εικόνα μας, τα χρήματα, την ασφάλεια, την εξουσία, την επιθυμία να μας θαυμάζουν ή την ανάγκη να έχουμε πάντα δίκιο.

Ίσως και η ένωση με τον Θεό να έχει τους δικούς της όρους, όχι επειδή ο Θεός είναι μικρόψυχος, αλλά επειδή καμία αληθινή ένωση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί όσο εμείς επιμένουμε να παραμένουμε κλειστοί.

Τι φοβάται ένας παντοδύναμος Θεός;

Η ανθρώπινη ζήλια συχνά λέει: «Φοβάμαι μήπως σε χάσω». Αλλά τι θα μπορούσε να φοβάται ο Θεός; Ποιος θα μπορούσε πραγματικά να γίνει αντίπαλός Του;

Το χρυσό μοσχάρι δεν απειλεί τον Θεό. Ούτε τα χρήματα, η εξουσία ή οποιοδήποτε ανθρώπινο είδωλο μπορούν να μειώσουν Εκείνον. Μπορούν όμως να διαιρέσουν εμάς.

Ίσως λοιπόν ο Θεός να μην απορρίπτει τον αντίζηλο επειδή κινδυνεύει ο Ίδιος, αλλά επειδή κινδυνεύει η σχέση. Δεν λέει: «Δεν αντέχω να αγαπάς κάτι άλλο».

Ίσως λέει: «Δεν μπορείς να παραδώσεις την καρδιά σου σε αντίθετες κατευθύνσεις και να παραμείνεις ολόκληρος».

Ο άνθρωπος μπορεί να έχει πολλές αγάπες, δεν μπορεί όμως να έχει πολλά κέντρα. Κάθε τροχός έχει ένα κέντρο γύρω από το οποίο περιστρέφεται, αν προσπαθήσουμε να του δώσουμε δύο διαφορετικά κέντρα, δεν θα αποκτήσουμε έναν πλουσιότερο τροχό, αλλά θα καταστρέψουμε τον κύκλο.

Νομίζουμε ότι διαθέτουμε μία σταθερή θέληση, ενώ μέσα μας κινούνται πολλές μικρές και συχνά αντίθετες θελήσεις. Η μία επιθυμεί το φως και η άλλη προστατεύει όσα θέλει να παραμείνουν κρυφά. Η μία ζητά την ένωση και η άλλη φοβάται να παραδοθεί. Η μία υπόσχεται, ενώ κάποια άλλη, λίγο αργότερα, αναιρεί την υπόσχεση.

Από αυτή την οπτική, ο αντίζηλος του Θεού δεν είναι μόνο κάποιο εξωτερικό είδωλο. Είναι και το πλήθος των εσωτερικών «Εγώ» που διεκδικούν, το καθένα για τον εαυτό του, το κέντρο της ζωής μας. Ίσως λοιπόν το κάλεσμα προς έναν Θεό ζηλωτή να είναι ταυτόχρονα και κάλεσμα προς την εσωτερική ενότητα: να πάψουν οι πολλές αντίθετες θελήσεις να μας διασπούν, ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει κάποτε να στραφεί ολόκληρος προς μία κατεύθυνση.

Ο ερωτευμένος Θεός

Στην ανθρώπινη πνευματική παράδοση συχνά ο ανθρώπινος έρωτας γίνεται εικόνα της προσευχής. Ο άνθρωπος πλησιάζει τον Θεό όχι από φόβο ούτε από ανάγκη, αλλά από έρωτα, μέσα από την επιθυμία «να παραδοθείς σε Εκείνον χωρίς να χαθείς», να πάψει να είναι χωριστός και να γίνει ένα μαζί Του.

Κάθε αληθινός έρωτας όμως έχει δύο όψεις: τη στοργή που ανοίγει την αγκαλιά και τον ζήλο που προστατεύει την ένωση. Η μία λέει «Έλα όπως είσαι». Η άλλη λέει: «Μην κρατάς κρυμμένο ένα μέρος σου για κάποιον άλλον».

Έτσι μπορούμε ίσως να πλησιάσουμε τον μυστηριώδη λόγο του βιβλίου της Εξόδου. Ο Θεός είναι ζηλωτής όχι επειδή χρειάζεται την προσοχή μας για να αισθανθεί σημαντικός ούτε επειδή θέλει να φυλακίσει τον άνθρωπο μέσα σε μια σχέση φόβου. Είναι ζηλωτής επειδή επιθυμεί την ένωση, και η ένωση δεν γίνεται κατά το ήμισυ.

Δεν μπορούμε να ζητάμε την Αλήθεια και συγχρόνως να προστατεύουμε κάθε ψέμα μας, να ζητάμε το φως και να θυμώνουμε όταν φωτίζει όσα θέλαμε να κρατήσουμε κρυφά, να προσευχόμαστε για ελευθερία και να παραμένουμε πιστοί σε ό,τι μας κρατά δεμένους.

«Θεὸς ζηλωτής ἐστιν»

Ίσως λοιπόν η ζήλια του Θεού να μην είναι μια αδυναμία που πρέπει βιαστικά να διορθώσουμε μέσα από πιο ευγενικές μεταφράσεις. Ίσως είναι ένας λόγος που πρέπει να αφήσουμε να μας ταράξει.

Ο μεγαλύτερος αντίζηλος του Θεού ίσως να μην είναι κάποιος άλλος θεός, αλλά ο εαυτός που θέλει να πλησιάσει το Θείο χωρίς να αλλάξει: που θέλει την αγάπη χωρίς την παράδοση, το φως χωρίς την αποκάλυψη, την ένωση χωρίς να εγκαταλείψει όσα τον κρατούν χωριστό.

Ο Θεός δεν παρουσιάζεται μόνο ως ο πατέρας που μας περιμένει, αλλά και ως ο αγαπημένος που δεν δέχεται να μοιραστεί με τα είδωλα τη θέση που Του προσφέρουμε. Όχι επειδή φοβάται τον αντίζηλο, αλλά επειδή τα είδωλά μας δεν απειλούν Εκείνον, διαιρούν εμάς.

Η θεϊκή ζήλια δεν λέει «Είσαι κτήμα μου». Λέει «Γίνε ολόκληρος». Δεν λέει «Μην αγαπάς κανέναν άλλον». Λέει «Μην κάνεις θεό αυτό που δεν μπορεί να σε κάνει πλήρη».

Ίσως αυτός να είναι ο μυστηριώδης ζήλος του Θεού: όχι η ανάγκη να μας κατέχει, αλλά η επιθυμία να μας βρει ολόκληρους.

Να παραδοθούμε σε Εκείνον χωρίς να χαθούμε.

Να γίνουμε ένα χωρίς να πάψουμε να είμαστε.

Να γίνουμε, αληθινά, ερωτευμένοι με Εκείνον.