Αυτογνωσία: από πού ξεκινάμε;

Στον γνωστό μύθο του Αισώπου, ένας κόρακας κάθεται σε ένα κλαδί με την τροφή του στο ράμφος. Μια αλεπού τον παινεύει για την ομορφιά του και του λέει ότι, αν είχε και φωνή, θα ήταν ο βασιλιάς των πουλιών. Ο κόρακας, κολακευμένος, κρώζει δυνατά για να δείξει τη φωνή του. Η τροφή πέφτει από το ράμφος του και η αλεπού την αρπάζει.

Χαμογελάμε με τον κόρακα. Κάτι ανάλογο όμως ζούμε σχεδόν κάθε μέρα. Ένας καλός λόγος μάς φτιάχνει τη διάθεση για ώρες. Ένα ειρωνικό σχόλιο μπορεί να μας τη χαλάσει για ακόμη περισσότερες.

Σε μια σύσκεψη, ένας συνάδελφος σχολιάζει τη δουλειά μας με κάπως ειρωνικό τόνο. Το σχόλιο κρατά δέκα δευτερόλεπτα. Το βράδυ, όμως, στο σπίτι, ακόμη συζητάμε μαζί του στο μυαλό μας. Του απαντάμε με τις φράσεις που δεν προλάβαμε να πούμε, φανταζόμαστε τι σκέφτηκαν οι άλλοι, ξαναζούμε τη σκηνή. Ο συνάδελφος δεν είναι εκεί και το σχόλιο δεν επαναλαμβάνεται. Αυτό που συνεχίζεται βρίσκεται μέσα μας.

Το αυθεντικό ταξίδι της αυτογνωσίας ξεκινά από τις μικρές, καθημερινές αντιδράσεις που μας παρασύρουν πριν προλάβουμε να σκεφτούμε. Αν τις κοιτάξουμε με προσοχή, ίσως μας δείξουν περισσότερα για τον εαυτό μας από οποιαδήποτε θεωρία.

Ένας μικρός καθρέφτης

Ο έπαινος δεν μας κάνει καλύτερους και η προσβολή δεν μας κάνει χειρότερους. Γιατί, λοιπόν, μας επηρεάζουν τόσο;

Ας ξαναδούμε τον κόρακα. Η αλεπού δεν τον ανάγκασε σε τίποτα. Απλώς άγγιξε κάτι που υπήρχε ήδη μέσα του: την ανάγκη του να τον θαυμάζουν. Το ίδιο μοιάζει να ισχύει και για εμάς. Τα λόγια των άλλων δεν μας αγγίζουν τυχαία. Αγγίζουν σημεία που υπάρχουν ήδη μέσα μας: την ανάγκη να μας αποδέχονται, τον φόβο ότι δεν αξίζουμε, την εικόνα που θέλουμε να έχουν οι άλλοι για εμάς.

Με τον έπαινο συμβαίνει το ίδιο, μόνο πιο ευχάριστα. Έναν καλό λόγο τον ξαναθυμόμαστε, τον λέμε και σε άλλους, και κάποτε αρχίζουμε να κάνουμε πράγματα μόνο για να τον ξανακούσουμε.

Έτσι, κάθε έπαινος και κάθε προσβολή γίνεται ένας μικρός καθρέφτης. Δεν δείχνει τόσο ποιος είναι ο άλλος, όσο τι κουβαλάμε εμείς. Και εδώ γεννιέται ένα απλό αλλά βαθύ ερώτημα: πόσο καλά γνωρίζουμε αυτό που κουβαλάμε μέσα μας;

Ο κόσμος μέσα μας

Αν το σκεφτούμε, μεγάλο μέρος της ζωής μας συμβαίνει μέσα μας. Το άγχος για τη δουλειά, η πίκρα μετά από έναν καβγά, η ανησυχία για το μέλλον είναι συχνά πιο πραγματικά για εμάς από το τραπέζι και τις καρέκλες της κουζίνας μας. Εκεί ζούμε τις περισσότερες χαρές και λύπες μας.

Γι’ αυτόν τον εσωτερικό κόσμο, όμως, ξέρουμε εκπληκτικά λίγα. Για τον εξωτερικό κόσμο ξέρουμε πολλά. Έχουμε αυτοκίνητα, φάρμακα και υπολογιστές που οι πρόγονοί μας δεν μπορούσαν ούτε να φανταστούν. Όταν όμως διαβάζουμε αρχαία κείμενα, αναγνωρίζουμε αμέσως τους ανθρώπους τους. Η «Ιλιάδα» ξεκινά με τον θυμό του Αχιλλέα, επειδή ο Αγαμέμνονας τον πρόσβαλε παίρνοντάς του τη Βρισηίδα. Σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, μια προσβολή μπορεί ακόμη να χαλάσει μια φιλία, μια οικογένεια ή μια ολόκληρη μέρα.

Μια εξήγηση είναι ότι υπάρχουν δύο είδη γνώσης:

1. Εξωτερική γνώση. Μας λέει πώς λειτουργούν τα πράγματα: πώς ανάβει η φωτιά, πώς κινείται ένα αυτοκίνητο, πώς παράγεται ενέργεια. Σε αυτό έχουμε φτάσει πολύ μακριά, και αυτό διδάσκεται στα σχολεία και στα πανεπιστήμια.
2. Εσωτερική γνώση. Είναι η γνώση του κόσμου μέσα μας: των σκέψεων και των συναισθημάτων μας, και των αιτιών που κρύβονται πίσω από όσα λέμε και κάνουμε. Αυτή μας δείχνει τη σωστή θέση των πραγμάτων, και γι’ αυτό από αυτήν εξαρτάται τι κάνουμε με όσα ξέρουμε. Η φωτιά ζεσταίνει το σπίτι όταν μένει στο τζάκι και το καίει όταν βγει από αυτό. Η πυρηνική ενέργεια μπορεί να φωτίσει μια πόλη ή να την ισοπεδώσει. Το φαγητό μάς τρέφει, και το ίδιο φαγητό, όταν το παρακάνουμε, μας βλάπτει. Η διαφορά δεν βρίσκεται στο πράγμα, αλλά στον άνθρωπο που το χρησιμοποιεί και σε όσα κουβαλά μέσα του.

Όταν αυτή η γνώση λείπει, προσπαθούμε συχνά να τη φτιάξουμε τεχνητά, με κανόνες: «Αυτό επιτρέπεται, εκείνο απαγορεύεται.» Οι κανόνες βοηθούν, αλλά δεν μπορούν να προβλέψουν κάθε περίπτωση. Αυτό που σε έναν τόπο θεωρείται ευγένεια, σε έναν άλλο θεωρείται προσβολή, και ό,τι ήταν σωστό σε μια εποχή, σε μια άλλη μοιάζει άδικο. Όταν ένας κανόνας γίνεται απόλυτος και επιβάλλεται σε όλους, οι άνθρωποι μαλώνουν για το ποιος κανόνας είναι ο σωστός, και ολόκληροι πολιτισμοί συγκρούονται. Η εσωτερική γνώση μοιάζει να είναι κάτι άλλο: να βλέπουμε κάθε φορά, μέσα μας, ποια είναι η σωστή θέση των πραγμάτων.

Την εσωτερική γνώση δεν τη βρίσκουμε εύκολα σε ένα βιβλίο. Μοιάζει να εξαρτάται από το πόσο καλά γνωρίζουμε τον εαυτό μας: τις επιθυμίες, τους φόβους και τα όριά μας. Η τεχνολογία άλλαξε τη ζωή μας, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι άλλαξε με τον ίδιο τρόπο και εμάς. Η εξωτερική πρόοδος δεν φέρνει αυτόματα και εσωτερική.

Μάθαμε τι να σκεφτόμαστε

Γιατί, όμως, ξέρουμε τόσο λίγα για τον εαυτό μας; Ένας λόγος μπορεί να είναι ο τρόπος που μάθαμε.

Από την πρώτη μέρα της ζωής μας, η οικογένεια, το σχολείο και ο κοινωνικός μας κύκλος μας λένε σχεδόν για τα πάντα τι να σκεφτόμαστε: «Μην ακουμπήσεις το μάτι της κουζίνας, θα καείς.» «Μη μιλάς σε αγνώστους.» «Η σκληρή δουλειά κάνει τον αφέντη.» Πολλές από αυτές τις συμβουλές είναι χρήσιμες. Άλλες ισχύουν μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις. Σπάνια όμως μας δείχνουν πώς να ελέγξουμε μόνοι μας αν κάτι είναι αληθινό. Μαθαίνουμε πολύ περισσότερο τι να σκεφτόμαστε παρά πώς να σκεφτόμαστε.

Αυτό είναι κατανοητό. Οι γονείς και οι δάσκαλοι θέλουν να μας προστατέψουν και να μας δώσουν γρήγορα όσα χρειαζόμαστε. Όμως ένα παιδί που μαθαίνει μόνο απαντήσεις μεγαλώνει συχνά σε έναν ενήλικα που δυσκολεύεται με τις ερωτήσεις.

Κι όμως, ως παιδιά είχαμε μια εκπληκτική ικανότητα μάθησης. Μάθαμε τη μητρική μας γλώσσα χωρίς λεξικά και κανόνες γραμματικής, κάτι που όποιος προσπάθησε να μάθει μια ξένη γλώσσα ως ενήλικας ξέρει πόσο δύσκολο είναι. Παίζαμε με τα πάντα και ρωτούσαμε ασταμάτητα: Τι είναι αυτό; Πώς λέγεται εκείνο; Γιατί;

Αυτή η περιέργεια ήταν στραμμένη προς τα έξω. Τι θα γινόταν όμως αν κάποιος μας έδειχνε, σε εκείνη την ηλικία, πώς να τη στρέψουμε και προς τα μέσα; Να παρατηρούμε τον θυμό, τον φόβο ή τη χαρά μας με το ίδιο ενδιαφέρον με το οποίο παρατηρούσαμε ένα μυρμήγκι ή ένα σύννεφο; Να μάθουμε, τελικά, πώς μαθαίνουμε, πώς προσέχουμε και πώς ξεχνάμε;

Τα γυαλιά που φοράμε

Αν αποφασίσουμε να στρέψουμε την προσοχή μας προς τα μέσα, θα συναντήσουμε σύντομα μια δυσκολία: αυτός που κοιτάζει δεν είναι ουδέτερος.

Ο ίδιος άνθρωπος βλέπει αλλιώς τον κόσμο όταν είναι θυμωμένος, αλλιώς όταν φοβάται και αλλιώς όταν είναι ήρεμος. Θυμωμένοι, βλέπουμε εύκολα εχθρούς. Φοβισμένοι, βλέπουμε απειλές. Ήρεμοι, βλέπουμε περισσότερα.

Μια απλή εικόνα βοηθά. Αν φοράμε κόκκινα γυαλιά, δεν βλέπουμε όλα τα χρώματα. Τα χρώματα υπάρχουν, αλλά τα γυαλιά δεν τα αφήνουν να φτάσουν ως εμάς. Για να αρχίσουμε, δεν χρειάζεται να ξέρουμε τι υπάρχει πέρα από τα γυαλιά. Αρκεί να υποψιαστούμε ότι τα φοράμε.

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για τα μεγάλα ερωτήματα: ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε, αν υπάρχει Θεός, ψυχή ή ζωή μετά τον θάνατο. Στην καθημερινή ζωή σπάνια μας απασχολούν. Έρχονται συνήθως στο προσκήνιο σε δύσκολες στιγμές, όπως όταν χάνουμε κάποιον από κοντά μας ή όταν κάτι μας ταρακουνά, και τότε συχνά βρισκόμαστε απροετοίμαστοι.

Συνήθως ψάχνουμε την απάντηση έξω από εμάς, σε ένα βιβλίο, σε μια θεωρία ή σε κάποια αυθεντία. Σπάνια ρωτάμε σε τι κατάσταση βρίσκεται αυτός που ρωτά. Αξίζει όμως, πριν από τις απαντήσεις, να γνωρίσουμε λίγο καλύτερα το όργανο με το οποίο ρωτάμε, δηλαδή τον εαυτό μας.

Ούτε πίστη ούτε άρνηση

Μπροστά σε τέτοια ερωτήματα, οι περισσότεροι παίρνουμε μία από δύο στάσεις. Η μία λέει: «Δεν το βλέπω, άρα δεν υπάρχει.» Η άλλη λέει: «Το πιστεύω, άρα υπάρχει.» Μοιάζουν αντίθετες, αλλά έχουν κάτι κοινό: κλείνουν το ερώτημα πριν το ερευνήσουμε.

Υπάρχει και μια τρίτη, πιο ταπεινή στάση: «Ίσως δεν βλέπω, επειδή δεν έχω ακόμη τα μάτια για να δω.» Δεν είναι ούτε άρνηση ούτε πίστη. Είναι μια υπόθεση εργασίας, που μας καλεί να ελέγξουμε αντί να αποφανθούμε.

Ο έλεγχος αυτός διαφέρει από μια εξωτερική απόδειξη. Η εξωτερική απόδειξη ζητά να φανεί κάτι σε όλους, αμέσως, ανεξάρτητα από την κατάσταση του καθενός. Ο εσωτερικός έλεγχος λέει κάτι άλλο: παρατήρησε τον εαυτό σου με συνέπεια, δοκίμασε, και μετά κρίνε μόνος σου αν αυτό που άκουσες ισχύει. Γι’ αυτό και τίποτε από όσα γράφονται εδώ δεν χρειάζεται να το πιστέψει κανείς. Μπορεί να το ελέγξει.

Η αυτογνωσία μαθαίνεται με άμεση παρατήρηση, όπως ένα παιδί μαθαίνει ότι η φωτιά καίει: όχι επειδή του το είπαν, αλλά επειδή το ένιωσε. Οι άλλοι μπορούν να μας δείξουν πού να κοιτάξουμε. Κανείς όμως δεν μπορεί να κοιτάξει για εμάς.

Και η ικανότητα να κοιτάμε εξασκείται. Ένας έμπειρος μηχανικός βλέπει σε μια οικοδομή λεπτομέρειες που ξεφεύγουν από τον περαστικό. Ένας μουσικός ξεχωρίζει σε ένα τραγούδι όργανα που οι περισσότεροι δεν ακούμε. Δεν έχουν άλλα μάτια ή άλλα αυτιά. Έχουν μάθει να προσέχουν. Η προσοχή στον εσωτερικό μας κόσμο μπορεί να καλλιεργηθεί.

Η αρχή είναι μια μικρή και ταπεινή παραδοχή.

Σε εμάς συχνά συμβαίνει το αντίθετο: δεν ξέρουμε, και δεν ξέρουμε καν ότι δεν ξέρουμε. Η πρώτη ρωγμή σε αυτή τη βεβαιότητα είναι ήδη μια αρχή.

Κάτι που ήδη ξέρουμε

Όλο αυτό μπορεί να ακούγεται δύσκολο. Υπάρχει όμως και κάτι ενθαρρυντικό, που οι περισσότεροι το έχουμε ζήσει.

Θυμόμαστε κάποιες σπάνιες στιγμές που όλα έμοιαζαν πιο καθαρά. Μπορεί να ήταν ένα πρωινό δίπλα στη θάλασσα, μια σιωπή μετά από μια δύσκολη μέρα, μια μουσική ή ένα βλέμμα. Για λίγο, ο εσωτερικός θόρυβος σώπασε. Βλέπαμε, ακούγαμε και ζούσαμε πιο ήσυχα και πιο ολόκληρα. Συχνά δεν μπορούμε να εξηγήσουμε τι ακριβώς συνέβη, αλλά τέτοιες στιγμές δεν ξεχνιούνται εύκολα.

Μπορεί να είναι μια ένδειξη. Αν έστω και λίγες φορές είδαμε πιο καθαρά, τότε η ικανότητα να βλέπουμε έτσι δεν μας είναι ξένη. Ίσως την έχουμε ήδη και απλώς σπάνια τη χρησιμοποιούμε.

Η ιδέα ότι η γνώση του εαυτού αρχίζει από εμάς τους ίδιους δεν είναι καινούργια. Στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς ήταν χαραγμένη η φράση «Γνώθι σαυτόν». Στην άλλη άκρη του κόσμου, στην Κίνα, γράφτηκε κάτι συγγενικό.

Δύο πολιτισμοί που, απ’ όσο ξέρουμε, δεν είχαν επαφή μεταξύ τους έδειξαν προς την ίδια κατεύθυνση.

Μια παλιά ιστορία, που λέγεται σε πολλές παραλλαγές, λέει ότι κάποτε οι θεοί αναρωτήθηκαν πού να κρύψουν την ευτυχία, ώστε ο άνθρωπος να μην τη βρίσκει εύκολα. Κάποιος πρότεινε την κορυφή του ψηλότερου βουνού, κάποιος άλλος τον βυθό της θάλασσας. Στο τέλος αποφάσισαν να την κρύψουν μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Εκεί, είπαν, δεν θα σκεφτεί ποτέ να ψάξει. Η ιστορία μπορεί να υπερβάλλει. Η ουσία της όμως ταιριάζει με όσα είδαμε: συχνά ψάχνουμε έξω ό,τι μπορεί να αρχίζει μέσα μας.

Ικανότητες που κοιμούνται

Αν η ευτυχία κρύβεται μέσα μας, ίσως δεν κρύβεται μόνη της.

Δύο μαθητές διαβάζουν το ίδιο κεφάλαιο. Ο ένας είναι συγκεντρωμένος και το μαθαίνει σε μία ώρα. Ο άλλος σκέφτεται άλλα πράγματα και, μετά από τρεις ώρες, ακόμη δυσκολεύεται. Η διαφορά δεν βρίσκεται στο μυαλό τους. Βρίσκεται στην προσοχή τους.

Η ικανότητα να μαθαίνουμε, λοιπόν, δεν είναι κάτι σταθερό, που μας δόθηκε μια για πάντα. Μπορεί να μεγαλώσει. Κι αν μόνο η συγκέντρωση κάνει τόση διαφορά, μπορούμε να φανταστούμε τι θα άλλαζε αν γνωρίζαμε από κοντά όλα όσα μας διασπούν και μας θολώνουν.

Όσοι άνοιξαν καινούργιους δρόμους στην επιστήμη ή στην τέχνη δεν έμαθαν απλώς όσα ήξεραν ήδη οι άλλοι. Είδαν κάτι που δεν είχε δει κανείς πριν.

Είναι η ίδια περιέργεια που είχαμε όλοι ως παιδιά.

Ίσως, λοιπόν, η αληθινή νοημοσύνη να μη μετριέται με το πόσα ξέρουμε, αλλά με το πόσο καθαρά βλέπουμε. Ας θυμηθούμε τον συνάδελφο με το ειρωνικό σχόλιο. Αν δούμε τη στιγμή που κάτι μέσα μας αντιδρά, δεν θα περάσουμε το βράδυ σε έναν φανταστικό καβγά. Η προσοχή μας μένει ελεύθερη. Μπορούμε να ακούσουμε τι είπε πραγματικά ο άλλος, να καταλάβουμε γιατί το είπε και να διαλέξουμε τι θα κάνουμε. Είναι η εσωτερική γνώση που είδαμε πιο πάνω: να ξέρουμε τι να κάνουμε με όσα ξέρουμε.

Και ίσως αυτό να είναι μόνο η αρχή. Ένα τηλεφώνημα σε μια άλλη ήπειρο ή μια πτήση πάνω από τα σύννεφα θα έμοιαζαν μαγεία σε έναν άνθρωπο πριν από τριακόσια χρόνια. Μπορεί κάτι ανάλογο να ισχύει και μέσα μας. Για τον εξωτερικό κόσμο έχουμε τις αισθήσεις και τον νου. Για τον εσωτερικό, ίσως διαθέτουμε ικανότητες που δεν έχουμε αναπτύξει ακόμη: μια αντίληψη τόσο καθαρή όσο η όρασή μας, μια ματιά που βλέπει πίσω από τα φαινόμενα. Και η ικανότητα μάθησης ίσως φτάνει πολύ πιο μακριά απ’ όσο φανταζόμαστε, ως τα μεγάλα ερωτήματα: ποιοι είμαστε και από πού ερχόμαστε.

Κι εδώ ισχύει ό,τι είπαμε: δεν χρειάζεται να το πιστέψουμε. Μπορούμε να το ελέγξουμε, ξεκινώντας από κάτι πολύ μικρό.

Από πού ξεκινάμε

Αν όλα αυτά ισχύουν, δεν χρειάζεται να πάμε μακριά για να αρχίσουμε. Κάθε άνθρωπος έχει ήδη μέσα του ό,τι χρειάζεται για να ξεκινήσει. Το δύσκολο είναι να βρει την άκρη του νήματος.

Αυτή η άκρη μπορεί να είναι πολύ πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε. Την επόμενη φορά που κάποιος θα μας επαινέσει ή θα μας προσβάλει, θα είναι εκεί, μπροστά μας. Ίσως αρκεί να θυμηθούμε τον κόρακα, όχι για να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας, αλλά για να δούμε τι ακριβώς άγγιξαν τα λόγια σε εμάς.

Έτσι, το «Γνώθι σαυτόν» δεν είναι μόνο ένα μεγάλο φιλοσοφικό σύνθημα. Είναι και κάτι πολύ πρακτικό: μια πρόσκληση που μας περιμένει στην επόμενη συζήτηση, στο επόμενο κομπλιμέντο, στην επόμενη αιχμηρή φράση.

Η αυτογνωσία δεν ξεκινά μακριά από τη ζωή μας. Ξεκινά ακριβώς εδώ, τη στιγμή που κάποιος μας λέει κάτι και κάτι μέσα μας αντιδρά.

Από εκεί ξεκινάμε.