Ουσία, προσωπικότητα και εγώ

Όλοι το έχουμε πει κάποια στιγμή: «Δεν ξέρω τι με έπιασε.» Το λέμε μετά από μια απότομη κουβέντα σε έναν άνθρωπο που αγαπάμε, μετά από ένα δεύτερο γλυκό που δεν θέλαμε να φάμε, μετά από μια υπόσχεση που δεν κρατήσαμε. Το λέμε σχεδόν αστεία. Κι όμως η φράση κρύβει μια παράξενη αλήθεια: κάτι μέσα μας πήρε την απόφαση στη θέση μας.

Λέμε επίσης «Σήμερα δεν είμαι ο εαυτός μου». Αν όμως κάποιες μέρες δεν είμαστε ο εαυτός μας, τότε ποιος είμαστε; Και ποιος είναι, τελικά, αυτός ο εαυτός, που άλλοτε είναι εκεί και άλλοτε λείπει;

Στον ψυχισμό μας υπάρχουν τρία πολύ διαφορετικά στοιχεία: η Ουσία, το εγώ και η προσωπικότητα. Όποιος μάθει να τα ξεχωρίζει, αρχίζει να καταλαβαίνει ποιος μιλά κάθε φορά με το στόμα του.

Η Ουσία

Τι κάνει ένα νεογέννητο τόσο όμορφο και αξιαγάπητο; Δεν είναι κάτι που έκανε ή έμαθε, γιατί δεν πρόλαβε ακόμη ούτε να κάνει ούτε να μάθει τίποτα. Είναι αυτό που είναι: η Ουσία του. Ένα μωρό κοιτάζει τα πράγματα ακριβώς όπως είναι. Δεν παρεξηγεί κανέναν και δεν έχει προκαταλήψεις. Δεν ξέρει ακόμη, βέβαια, ότι ένα ξυράφι κόβει. Βλέπει χωρίς να καταλαβαίνει.

Η Ουσία είναι η πνοή της ζωής μέσα μας, αυτό που πραγματικά είμαστε, κάτι πιο βαθύ από τον νου. Δεν κρίνει με βάση το καλό και το κακό, αλλά ούτε ξέρει ακόμη να τα ξεχωρίζει. Είναι ένα φως που αγγίζει την πραγματικότητα εδώ και τώρα, χωρίς περιορισμούς, αλλά και χωρίς γνώση. Από την Ουσία έρχεται και εκείνη η ανησυχία που κάνει κάποιον να μην αρκείται σε όσα του είπαν και να θέλει να μάθει όλο και περισσότερα. Κανείς δεν μας τη δίδαξε. Πηγάζει από μέσα μας, γιατί η Ουσία θέλει να γνωρίσει το κρυμμένο νόημα των πραγμάτων.

Η Ουσία αναπτύσσεται αυθόρμητα μόνο στα πρώτα τρία, τέσσερα ή πέντε χρόνια της ζωής. Για να αναπτυχθεί κι άλλο, χρειάζεται μια ειδική εκπαίδευση, που σήμερα σχεδόν δεν υπάρχει. Και όπως κάθε όργανο που δεν χρησιμοποιείται ατροφεί, έτσι και η Ουσία, όταν δεν τη χρησιμοποιούμε, αποκοιμιέται. Στους περισσότερους ανθρώπους σήμερα είναι παθητική, βυθισμένη σε έναν παράξενο ύπνο. Δεν θυμάται τον εαυτό της. Κοιμάται, επειδή δεν τη χρησιμοποιούμε.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει με ένα σπίτι που κανείς δεν φροντίζει. Δεν γκρεμίζεται μέσα σε μια νύχτα, αλλά με τα χρόνια καταλήγει σαν τα εγκαταλελειμμένα σπίτια που βλέπουμε εδώ κι εκεί.

Η Ουσία όμως δεν κοιμάται μόνο. Με τα χρόνια, το μεγαλύτερο μέρος της κλείνεται, κομμάτι κομμάτι, μέσα σε ό,τι πιο κάτω θα ονομάσουμε εγώ. Ζει εκεί φυλακισμένο, και μόνο ένα μικρό μέρος της μένει ελεύθερο.

Η προσοχή

Πώς ξυπνά η Ουσία; Η Ουσία είναι η πηγή της αντίληψής μας, και το εργαλείο της είναι η προσοχή. Κάθε φορά που κατευθύνουμε την προσοχή μας με επίγνωση, η Ουσία μπαίνει σε λειτουργία.

Τις περισσότερες φορές όμως δεν την κατευθύνουμε εμείς. Περιμένουμε κάποιον στην άκρη του δρόμου, περνά ένα λεωφορείο, και το κεφάλι μας γυρίζει μόνο του να το ακολουθήσει, ώσπου να χαθεί στη στροφή. Ένας άνθρωπος βλέπει ποδόσφαιρο και φωνάζει. Του μιλάς και δεν σε ακούει, γιατί η προσοχή του έχει χαθεί ολόκληρη μέσα στο παιχνίδι. Η προσοχή μας πηγαίνει όπου την τραβούν, και μαζί της πηγαίνει και η Ουσία.

Μπορούμε να το δοκιμάσουμε αμέσως. Βάλτε την προσοχή σας στις πατούσες των ποδιών σας. Λίγο πριν σχεδόν δεν υπήρχαν για εσάς. Τώρα τις νιώθετε. Δεν χρειάζεται να τις σκεφτείτε. Αρκεί να βάλετε εκεί την προσοχή σας. Μετά στα γόνατα, μετά στα χέρια. Αυτό που μετακινεί την προσοχή από το ένα σημείο στο άλλο είναι η Ουσία, που για λίγο ξύπνησε.

Στην αρχή αυτό το εσωτερικό φως ανάβει και σβήνει, σαν πυγολαμπίδα. Με τον καιρό και με προσπάθεια διαρκεί περισσότερο. Τότε αναπτύσσεται και η αίσθηση της αυτοπαρατήρησης. Όπως ο ωρολογοποιός φορά τον μεγεθυντικό του φακό, ανοίγει ένα ρολόι και ξεχωρίζει ένα ένα τα κομμάτια του, έτσι και όποιος έχει μάθει να κατευθύνει την προσοχή του αρχίζει να βλέπει καθαρά τι υπάρχει μέσα του.

Πολλά μικρά εγώ

Πώς φυλακίζεται η Ουσία; Κάθε φορά που, αντί να ερευνήσουμε, δεχόμαστε κάτι επειδή μας το είπαν ή επειδή έτσι μας φάνηκε με την πρώτη ματιά, ένα κομμάτι της κλείνεται σε μια άποψη. Η λέξη «ελάττωμα» το λέει σχεδόν μόνη της: κάτι ελαττώνεται. Ελαττώνεται η ικανότητά μας να πλησιάζουμε την αλήθεια. Η λαιμαργία, για παράδειγμα, μας πείθει ότι είναι καλό να φάμε περισσότερο απ’ όσο χρειαζόμαστε. Λίγο αργότερα, το στομάχι μας λέει το αντίθετο.

Ας πάρουμε ένα πιο σύνθετο παράδειγμα, το κάπνισμα. Η γεύση του πρώτου τσιγάρου δεν αρέσει σχεδόν σε κανέναν. Ένας έφηβος όμως, βλέποντας τους φίλους του και τους μεγαλύτερους, πείθεται ότι το τσιγάρο τον κάνει «μεγάλο». Δεν το ελέγχει, γιατί έχει μάθει να μιμείται. Το τσιγάρο γίνεται ένα στήριγμα, ψεύτικο αλλά πολύ πραγματικό για εκείνον. Κάθε φορά που η κίνηση επαναλαμβάνεται, ένα ακόμη μικρό κομμάτι της Ουσίας του δένεται με αυτή τη συνήθεια. Χρόνια αργότερα ξέρει ότι βλάπτει την υγεία του και θέλει να το κόψει, αλλά δεν μπορεί. Μέσα του υπάρχει κάτι που δεν συμφωνεί με τίποτα από όσα σκέφτεται. Θέλει μόνο να καπνίσει.

Δεν χρειάζεται να καπνίζουμε για να το αναγνωρίσουμε. Την Κυριακή το βράδυ αποφασίζουμε σταθερά ότι από τη Δευτέρα θα ξυπνάμε νωρίς και θα περπατάμε μισή ώρα πριν από τη δουλειά. Τη Δευτέρα στις έξι χτυπά το ξυπνητήρι, και κάποιος μέσα μας το κλείνει, απόλυτα σίγουρος ότι μία μέρα δεν θα αλλάξει τίποτα. Αυτός που αποφάσισε και αυτός που έκλεισε το ξυπνητήρι έχουν το ίδιο όνομα, αλλά δεν είναι ο ίδιος.

Το εγώ δεν είναι ένα. Είναι πολλά μικρά εγώ, και καθένα λέει «εγώ» με την ίδια βεβαιότητα. Δεν είναι απλώς συνήθειες ή διαθέσεις. Είναι ζωντανές οντότητες μέσα μας, τυφλές, με δική τους γνώμη και δική τους θέληση. Ζουν επειδή καθένα κρατά φυλακισμένο ένα κομμάτι της Ουσίας μας, δηλαδή της ίδιας της ζωής. Κάθε εγώ έχει έναν σκοπό: να τρέφεται και να μεγαλώνει. Γι’ αυτό αρπάζει την προσοχή μας όποτε βρει ευκαιρία. Το εγώ που χαζεύει τις βιτρίνες, χωρίς να χρειαζόμαστε τίποτα, μας σταματά μπροστά τους κάθε φορά. Το εγώ της αυτολύπησης ψάχνει αφορμές για να λυπόμαστε τον εαυτό μας και να ζητάμε τη συμπόνια των άλλων.

Γι’ αυτό δεν τα σβήνουμε με μια απόφαση, όπως σβήνουμε ένα φως. Δεν ωφελεί να επαναλαμβάνουμε κάθε πρωί «Δεν θα θυμώσω ξανά». Τα εγώ του θυμού θα συνεχίσουν να ζουν στα βάθη του ψυχισμού μας. Θυμώνουμε επειδή έχουμε θυμό μέσα μας, όχι επειδή υπάρχει πάντα αληθινός λόγος.

Το εγώ μοιάζει με ένα δέντρο. Τα βασικά του κλαδιά είναι επτά: η τεμπελιά, η απληστία, η λαιμαργία, ο θυμός, η λαγνεία, η υπερηφάνεια και ο φθόνος. Από αυτά ξεκινούν χιλιάδες μικρότερα κλαδιά. Και το δέντρο τρέφεται από τις πολύ μικρές λεπτομέρειες της ημέρας: ένα μικρό ψέμα που λέμε «αθώο», ένα σύντομο ξέσπασμα, μια ζήλια που περνά και φεύγει. Όλα μαζί τα εγώ αποτελούν αυτό που λέμε υποσυνείδητο. Πίσω από κάθε πράξη μας, όσο ασήμαντη κι αν φαίνεται, κρύβεται ένας τέτοιος ηθοποιός.

Ποιος ορίζει το μέτρο;

Μερικά εγώ δεν μοιάζουν καθόλου με ελαττώματα. Σκεφτείτε κάποιον που μεγάλωσε στη φτώχεια και πάλεψε σκληρά για να σταθεί στα πόδια του. Τότε ήταν απαραίτητο να μετρά κάθε δεκάρα και να δουλεύει ασταμάτητα. Πολλοί τέτοιοι άνθρωποι συνεχίζουν να ζουν με τον ίδιο τρόπο ακόμη κι όταν γίνουν εκατομμυριούχοι. Σε πολλές μικρές λεπτομέρειες φέρονται σαν να είναι ακόμη φτωχοί. Μέσα τους μιλούν φράσεις όπως «είναι σωστό να μην ξοδεύεις», «είναι καλό να έχεις περισσότερα χρήματα» ή «εγώ δεν μπορώ χωρίς να δουλεύω». Η δουλειά και τα χρήματα έπαψαν να είναι μέσο για μια αξιοπρεπή ζωή και έγιναν αυτοσκοπός.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με την καλοσύνη. Σκεφτείτε κάποιον που δεν μπορεί να πει «όχι». Βοηθά τους συναδέλφους, τους φίλους, τους γείτονες, φορτώνεται τα προβλήματα όλων και φτάνει στο βράδυ εξαντλημένος, χωρίς χρόνο για τον εαυτό του ή για την οικογένειά του. Όλοι τον λένε καλό άνθρωπο. Μέσα του όμως μιλούν φράσεις όπως «πρέπει να είμαι πάντα διαθέσιμος» ή «αν αρνηθώ, θα με θεωρήσουν κακό άνθρωπο». Η βοήθεια έπαψε να είναι πράξη αγάπης και έγινε ανάγκη να τον αποδέχονται οι άλλοι.

Η αρχαία φράση λέει «Παν μέτρον άριστον». Ποιος όμως, ή τι, μπορεί να ορίσει αυτό το μέτρο; Όχι το εγώ που φοβάται τη φτώχεια, ούτε εκείνο που θέλει να τα ξοδέψει όλα. Ούτε το εγώ που δεν τολμά να αρνηθεί, ούτε εκείνο που δεν νοιάζεται για κανέναν. Μόνο η Ουσία, που βλέπει τα πράγματα όπως είναι, μπορεί να το βρει κάθε φορά.

Η προσωπικότητα

Η προσωπικότητα είναι ό,τι έχουμε αποκτήσει. Σχηματίζεται στα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας, συνήθως ως τα επτά και αργότερα ισχυροποιείται με τις εμπειρίες της ζωής, καθώς το παιδί αντιγράφει τρόπους από όσους το περιβάλλουν. Παίρνει το γέλιο του πατέρα, τις φράσεις της μητέρας, την προφορά του τόπου του, τον τρόπο που στο σπίτι του τρώνε, μαλώνουν και συγχωρούν. Αργότερα προστίθενται το σχολείο, οι φίλοι, το επάγγελμα, οι απόψεις της εποχής. Έτσι σχηματίζεται το προσωπικό μας ύφος: ο τρόπος που γελάμε, που κλαίμε, που τρώμε, που θυμώνουμε.

Μαζί με τους τρόπους, το παιδί απορροφά από το περιβάλλον του και εγώ: τη μεγαλομανία, την αυτοαγάπη, την ανάγκη να ξεχωρίζει. Κι όσο σχηματίζεται η προσωπικότητα, η Ουσία του αποκοιμιέται. Χάνει την εμπιστοσύνη στον εαυτό της και μαθαίνει να εμπιστεύεται μόνο όσα έχει καταγράψει η προσωπικότητα.

Κάποια στιγμή αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι «είμαστε» η προσωπικότητά μας. Ο αστυνομικός νιώθει «αστυνομικός», ο πλούσιος «πλούσιος», ο μηχανικός «μηχανικός». Στηριζόμαστε πάνω της, χωρίς να καταλαβαίνουμε ότι είναι θνητή και μπορεί να χαθεί από τη μια στιγμή στην άλλη.

Η προσωπικότητα μοιάζει επίσης με μια κακή γραμματέα, που κάθεται σε ένα διπλανό γραφείο με τα λεξικά και τις παλιές της σημειώσεις. Ό,τι φτάνει σε εμάς, εκείνη το αρχειοθετεί σύμφωνα με όσα ήδη ξέρει, και συχνά στο λάθος ράφι. Μια κοπέλα εξυπηρετεί έναν νέο με ευγένεια, όπως εξυπηρετεί όλους. Η «γραμματέας» του όμως το αρχειοθετεί ως έρωτα, κι εκείνος την ξαφνιάζει με τα υπονοούμενά του.

Δεν είμαστε ενάντια στην προσωπικότητα. Τη χρειαζόμαστε για να ζούμε ανάμεσα στους ανθρώπους. Το πρόβλημα είναι μια λανθασμένη προσωπικότητα, που αποφασίζει για τη ζωή μας στη θέση μας με όλες τις συνήθειες της.

Εγώ και προσωπικότητα

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι ουσιαστική:

• Η προσωπικότητα είναι αποκτημένη και δεν έχει δική της ζωή. Είναι ο τρόπος, το όχημα.
• Τα εγώ είναι ζωντανά και έχουν δική τους θέληση. Είναι η αιτία, αυτά που οδηγούν το όχημα.

Ο ίδιος θυμός, που είναι ένα εγώ, βγαίνει αλλιώς σε κάθε άνθρωπο, ανάλογα με την προσωπικότητά του. Ο ένας χτυπά το χέρι του στο τραπέζι, ο άλλος λέει μια ψυχρή, καλοδιαλεγμένη φράση. Ο τρόπος είναι προσωπικότητα. Αυτό που βγαίνει, χοντρό ή εκλεπτυσμένο, είναι πάντα θυμός. Το ίδιο και η απληστία: σε έναν αγρότη φαίνεται αλλιώς και σε έναν διανοούμενο αλλιώς, αλλά είναι η ίδια απληστία, ντυμένη με άλλη προσωπικότητα. Και μέσα από την προσωπικότητα τα εγώ τρέφονται από την ενέργεια της Ουσίας.

Γι’ αυτό δεν είναι παράξενο που δείχνουμε άλλο πρόσωπο στη δουλειά, άλλο στο σπίτι και άλλο με τους φίλους. Η προσωπικότητα προσαρμόζεται, όπως ένα κοστούμι στην περίσταση. Το ερώτημα είναι ποιος το φορά κάθε φορά. Θα μπορούσαμε να το πούμε έτσι: η προσωπικότητα είναι το κοστούμι, τα εγώ είναι οι ηθοποιοί που το φορούν, και η Ουσία είναι ο θεατής που αποκοιμήθηκε στη σάλα και νομίζει ότι το έργο είναι η ζωή του.

Ο σκοπός της εσωτερικής δουλειάς

Αυτός είναι και ο σκοπός της μελέτης μας: να ξυπνήσει η Ουσία και να μπει σε λειτουργία. Να σηκώσουμε τη σκόνη των εγώ και να βρούμε από κάτω την Ουσία μας. Να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, δηλαδή τα εγώ που αποτελούν το υποσυνείδητό μας, και να ελευθερώσουμε την Ουσία που κρατούν φυλακισμένη.

Η δουλειά αρχίζει πάντα από την Ουσία. Το μικρό μέρος της που έμεινε ελεύθερο, με εργαλείο την προσοχή, είναι εκείνο που παρατηρεί. Με αυτό προχωράμε σε τρία βήματα:

1. Παρατηρούμε την προσωπικότητα. Μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε την ελεύθερη Ουσία μας από αυτήν, παρατηρώντας πολύ συγκεκριμένες αντιδράσεις. Πώς απαντάμε όταν μας διακόπτουν; Τι κάνουμε με τα χέρια μας όταν αγχωνόμαστε; Πώς αλλάζει η φωνή μας όταν θέλουμε να εντυπωσιάσουμε κάποιον;
2. Εκπαιδεύουμε ξανά την προσωπικότητα. Δεν την πετάμε, γιατί τη χρειαζόμαστε. Της μαθαίνουμε χρήσιμες συνήθειες, που βοηθούν την Ουσία αντί να την πνίγουν: μια ανάσα πριν απαντήσουμε, λίγα λεπτά προσοχής στο σώμα μέσα στη μέρα, μια στιγμή ησυχίας πριν από μια δύσκολη κουβέντα.
3. Κοιτάμε βαθύτερα, στα εγώ. Όταν η προσωπικότητα γίνει πιο καθαρή, κοιτάμε τα εγώ που την κινούν. Τα πιάνουμε τη στιγμή που δρουν, όχι αργότερα στη μνήμη μας.

Έτσι το υποσυνείδητο γίνεται, σιγά σιγά, συνειδητό.

Η λέξη συνείδηση έρχεται από το αρχαίο «σύνοιδα»: γνωρίζω, έχω επίγνωση. Συνείδηση γίνεται η Ουσία όταν ξυπνά και μεγαλώνει. Όπως η Ουσία, δεν κρίνει με απόψεις και προκαταλήψεις. Σε αντίθεση με εκείνη, όμως, ξέρει να ξεχωρίζει το καλό από το κακό. Όσο τα εγώ χάνουν την τροφή τους και διαλύονται, η Ουσία δυναμώνει, φωτίζει πιο καθαρά και σιγά σιγά γίνεται Ψυχή. Με λίγη περισσότερη συνείδηση δεν θα καταστρέφαμε τόσο εύκολα ο ένας τον άλλον, ούτε το κοινό μας σπίτι, τη Γη.

Είναι μια δουλειά που αφορά κάθε άνθρωπο, όποια κι αν είναι η θέση του στην κοινωνία ή η οικονομική του κατάσταση. Ζητά μόνο να αλλάξουμε στάση: από θύματα που τρέχουν μπροστά στα εγώ τους, να γίνουμε κυνηγοί του εαυτού μας.

Το βασικό εργαλείο αυτού του κυνηγιού είναι η αυτοπαρατήρηση. Και τα τρία βήματα που είδαμε πιο πάνω είναι, στο βάθος, αυτή η μία πρακτική: βλέπουμε τον εαυτό μας τη στιγμή που ζει, χωρίς να τον δικαιολογούμε και χωρίς να τον καταδικάζουμε. Είναι το θεμέλιο κάθε εσωτερικής δουλειάς, και οι δάσκαλοι αυτής της γνώσης επιστρέφουν σε αυτήν ξανά και ξανά.

Είναι μια δουλειά για κάθε μέρα, όχι για κάποτε.

Πίσω από τα πρόσωπα

Την επόμενη φορά που θα πούμε «Δεν ξέρω τι με έπιασε», ας σταθούμε για λίγο σε αυτή τη φράση. Κάτι πράγματι μας έπιασε: ένα από τα εγώ μας, με τη δική του θέληση. Δεν χρειάζεται να ντραπούμε ούτε να το πολεμήσουμε τυφλά. Το πρώτο βήμα είναι να το δούμε, τη στιγμή που μιλά με το στόμα μας.

Ποιος είναι, λοιπόν, ο αληθινός μας εαυτός; Δεν είναι κανένα από τα πρόσωπα που φοράμε ούτε κανένα από τα εγώ που μας «πιάνουν». Είναι η Ουσία, το ίδιο φως που κοιτούσε μέσα από τα μάτια μας όταν ήμασταν μωρά, πριν μάθουμε να φοράμε πρόσωπα. Και την ξαναβρίσκουμε λίγο λίγο, κάθε φορά που βλέπουμε τι μας έπιασε, χωρίς να μπερδευόμαστε πια μαζί του.